Grjótaþorpsbæir

Grjótaþorpsbæirnar afmarkast af götunum Aðalstræti, Vesturgötu, Garðastræti og Túngötu eins og þær eru í dag. Á þessu svæði bjó mikið af tómthúsmönnum og flestir í torfbæjum. Þessi yfirlitsmynd er hluti af korti sem V. Lottin útbjó árið 1836. Hægra megin skáhallt er Aðalstræti og neðst er stígur upp að Landakoti sem seinna varð Túngata.
Svæðið er kennt við bæinn Grjóta sem var ein af hjáleigum Víkur (Reykjavík). Grjóti og svonefndir Grjótabæir eru innan hringsins. Auk Grjóta eru það: Helgabær, Richdalsbær, Finnbogabær, Hóll(Ásmundarbær), Birgittubær, Sandholtsbær og Vaktarabær.
Aðrir torfbæir í Grjótaþorpinu á þessum tíma voru: Gröndalsbær, Hákonarbær, Brekkubær, Arabær, Hákot, Borgarabær, Þorfinnsbær (Höltersbær), Vigfúsarkot, Hóll (Hólkot) og Sjóbúð.
Takmarkaðar heimildir eru til um býlið Grjóta, enda fátt fyrirmanna sem þar bjó. Í annálum er getið um þjófnaðarmál sem upp kom árið 1699 og nokkrir íbúar í Grjóta voru viðriðnir. Samkvæmt Jarðabókinni árið 1703 fyrir Seltjarnarneshrepp, þá var ábúandi í Grjóta Jón Þorvaldsson og sagðir 4 heimilismenn og fimmta húskona, sem „fæddi sig sjálf“. Í manntali 1835 eru talin sjö heimili í Grjótabæjunum og 35 manns þar skráðir til heimilis.

Teikning af Grjótabæjunum eins og álitið er að þeir hafi litið út árið 1801, byggð á eldri kortum og teikningum. Taka verður þessari teikningu með nokkrum fyrirvara, því teikningar sem til eru af Grjótaþorpinu eru ónákvæmar og ekki alltaf ljóst hvort hús séu bústaðir, pakkhús, geymslur eða jafnvel gripahús.
Á myndinni er Vaktarabær merktur nr. 49, Grjóti nr. 45, Hóll(Ásmundarbær) nr. 44 og Sandholtsbær númer 35. Annað er óljósara, trúlega Hákonarbær nr. 50, Brekkubær nr. 51 og Arabær nr. 52.

Vaktarabærinn (grænmerktur) var að öllum líkindum fyrsta timburhúsið sem byggt var í Grjótaþorpi og jafnframt það eina sem enn stendur af Grjótabæjunum. Vaktarabærinn, Garðastræti 23 í Reykjavík, var kallaður svo eftir Guðmundi Gissurarsyni vaktara sem talið er að hafi byggt húsið 1848 eða skömmu áður. Guðmundur var vaktari bæjarins frá 1830 til 1865 og tók við starfinu af föður sínum. Embætti vaktara hafði verið í Reykjavík með hléum frá 1780. Húsið var hluti bæjarhúsanna í Grjóta. Gerð var lýsing á öllum timburhúsum í Reykjavík árið 1844 en bæjarhúsanna í Grjóta er þá ekki getið, þar sem hann var torfbær og öll bæjarhúsin þá úr torfi og grjóti. Nokkrum árum seinna, 1848, er gerð önnur lýsing á öllum húsum í bænum þar sem þess er getið að Guðmundur Gissurarson vaktari hafi byggt pakkhús, 6 x 5,5 álnir (3,8 x 3,5 m) að stærð. Árið 1856 er Guðmundi leyft að lengja pakkhúsið og í lýsingu húsa í bænum 1860 hefur pakkhúsið þá verið lengt um 4 álnir og er þá orðið 10 x 5,5 álnir (6,3 x 3,5 m). Þetta er í grunninn það hús sem enn stendur á lóðinni sem nú heitir nr. 23 við Garðastræti.

Torfbærinn Hákonarbær stóð þar sem í dag er Mjóstræti 10. Hákon Oddsson frá Vatnsleysu, oft nefndur Hákon ríki þótt bláfátækur væri, reisti bæinn árið 1799. Jón Jóhannesson fóstursonur Geirs Vídalín biskups keypti Hákonarbæ árið 1817. Barnabarn Jóns, Jón Torfason, reif bæinn árið 1898 og byggði timburhús (sérpantað norskt cataloga-hús) á sama stað sem stendur enn og ber sama nafn. Torfi Jónsson byggði sér síðar hús við hliðin á Hákonarbæ árið 1883 í Mjóstræti 8. Húsið að Mjóstræti 10 var selt árið 1976, en þá hafði sama ættin búið í Hákonarbæ í 160 ár frá árinu 1817, alls sjö ættliðir. Ekki er vitað um ljósmyndir af torfbænum en teikningin er tilgátumynd um hvernig bærinn hafi litið út á fyrri hluta 19. aldar.

Birgittubær er fyrst nefndur í manntali árið 1830. En bærinn taldist sem einn af Grjótabæjunum. Hann var kenndur við Birgittu Halldórsdóttur, ekkju Sigmundar Jónssonar trésmiðs sem reisti bæinn. Gísli Jónsson snikkari keypti bæinn seinna, reif hann 1844 og byggði þar timburhús þar sem er Brattagata 5 og er óbyggð lóp í dag. Kona Gísla hét Rósa Grímsdóttir, mikilúðleg kona, há og þrekin og hafði hvellan málróm. Hún drottnaði yfir Grjótaþorpi og götunni, sem þá var alltaf nefnd Rósustígur og húsið Rósuhús. Myndin er málverk Þorláks R. Halldórssonar frá 1961 af Rósuhúsi. Mig rámar í að Rósuhús hafi staðið til ársins 1962.

Teikning sem sýnir Reykjavík séð frá Hólavallatúni (milli Garðastrætis og Hávallagötu). Myndin sýnir Reykjavík nálægt árinu 1840. Örin hægra megin bendir á Grjótabæina, en örin vinstra megin á bæi sem voru norðar í Grjótaþorpi nær Vesturgötu. Lengst til vinstri má sjá Hlíðarhús með þremur burstum. Esjan sést í bakgrunni, býsna ólík raunveruleikanum.

Stórhýsið Glasgow árið 1885. Það var reist 1863 í Grjótaþorpinu á lóðum Borgarabæjar og Þorfinnsbæjar, sem þá voru rifnir auk Vigfúsarkots sem stóð að svipuðum slóðum. Glasgow eyðilagðist í stórbruna 18. apríl 1903. Þá bjuggu þrjátíu manns í húsinu.	Sjá má Liverpool í forgrunni, sem er að mestu óbreytt í dag að Vesturgötu 3, Það sést móta fyrir Vesturgötu hægra megin við Liverpool, en gatan kallaðist áður Hlíðarhúsastígur enda upphaflega slóði að Hlíðarhúsum og Ánanaustum. Stórhýsið Glasgow má sjá í bakgrunni, sem almenningur nefndi gjarnan glerskó, fannst lítið vit í nafninu.

Vinaminni í Grjótaþorpi sem var byggt árið 1885 þegar torfbærinn Brekkubær sem stóð á sama stað var rifinn. Húsið stendur enn í dag að Mjóstræti 3. Vinaminni á sér mikla sögu og margt merkisfólk hefur búið þar.	Ljósmynd tekin árið 1877 frá Bankastræti, þá bakarabrekkan, í átt að vesturbænum. Glasgow er stóra húsið ofarlega á miðri mynd og það sést yfir Grjótaþorpið að hluta. Myndin er ekki nógu skýr til að greina einstaka bæi en á þessum tíma er búið að rífa mikið af torfbæjunum sem þar voru og timburhús risin í þeirra stað.

Sjóbúð, hús Geirs Zoega var byggt árið 1860 en áður stóð þar torfbær með sama nafni. Vinstra megin má sjá gaflinn á Glasgow. Sjóbúð stóð þar sem í dag er Vesturgata 7. Torfbærinn Sjóbúð var reistur um 1770 sem sjóbúð frá Grjóta og fyrst nefndur Litli-Grjóti. Timburhúsið stóð til 1962. Myndin er trúlega tekin um eða uppúr 1890.	Bærinn Hóll á horni Vesturgötu og Garðastrætis er hægra megin á myndinni. Myndin er trúlega tekin nálægt aldamótum 1900. Sjá má að bærinn er að hluta til steinbær en aðrir veggir hlaðnir, þil úr timbmri og torf er á þekju.